Америк-Оросын цөмийн зэвсэг бууруулах гэрээний хугацаа удахгүй дуусна. Цаашид яах вэ?

Д.Бизьяа

Анд нөхдийн мэдээ

2026-02-02

   Дэлхийн цөмийн зэвсгийн 90 хувийг эзэмшдэг АНУ болон ОХУ хоорондох цөмийн зэвсгийг хязгаарлах тухай “Шинэ Стратегийн Зэвсгийг Хязгаарлах Гэрээ” (New START)-ний хугацаа ирэх 5-ны өдөр дуусгавар болно. 2022 онд Орос-Украины дайны эхэлснээс хойш АНУ-Оросын харилцаа эрч хүйтэрч, New START-ийн хэрэгжилт удааширч эхэлсэн бөгөөд өнөөдрийг хүртэл тодорхой ахиц дэвшил гараагүй байна.

   АНУ-ОХУ-ын цөмийн хяналтын 50 жил

  Америк-Оросын цөмийн хяналт нь олон улсын цөмийн дэг журмын гол цөм байсаар ирсэн. Хүйтэн дайны үед 1962 оны Карибын хямралын үеэр цөмийн дайнд ихэд ойртсон АНУ болон Зөвлөлт Холбоот Улс нь 1972 онд Стратегийн зэвсгийг хязгаарлах SALT I гэрээнд гарын үсэг зурсан юм. Түүнээс хойш тэд 50 гаруй жилийн турш харилцан цөмийн зэвсгийг хязгаарлах, бууруулах хөтөлбөрүүдийг хэрэгжүүлж ирсэн бөгөөд үүнд SALT II (1979), START I (1991), START II (1993), Стратегийн довтолгооны зэвсгийг бууруулах гэрээ (SORT, 2003) багтана. 2010 онд АНУ-ын ерөнхийлөгч Барак Обама, Оросын ерөнхийлөгч Дмитрий Медведев нар гарын үсэг зурсан New START гэрээгээр тив алгасах баллистик пуужин (ICBM), шумбагч онгоцноос хөөргөх баллистик пуужин (SLBM), стратегийн бөмбөгдөгч онгоц зэрэг зэвсгийг 700 хүртэл, тэдгээрийн зөөвөрлөх цөмийн цэнэгт хошууны тоог 1550 хүртэл хязгаарлахаар болсон. Мөн хоёр улсын цөмийн байгууламжуудад жилд 18 удаа шалгалт хийх, жилд хоёр удаа зэвсэг, байгууламжийн мэдээлэл солилцох, жилд таван удаа ICBM болон SLBM-ийн талаарх мэдээлэл солилцохоор тохиролцсон. Ингэснээр оргил үедээ 70 мянга хүрээд байсан цөмийн цэнэгт хошууны тоо 12 мянга болж буурч, стратегийн тогтвортой байдлын тэнцвэрийг хадгалсаар ирсэн юм.

   Гэсэн хэдий ч 2022 онд Орос-Оросын дайн эхэлсний дараа Америк-Оросын харилцаа эрс хүйтэрч New START гэрээ ч зогсонги байдалд орсон. 2023 онд Владимир Путин "АНУ болон барууны орнууд Украиныг дэмжиж, Оросын эсрэг дайсагнасан үйлдэл хийж байна" гэсэн үндэслэл гаргаж, New START гэрээг түдгэлзүүлэхээ зарласан. АНУ мөн цөмийн зэвсгийн мэдээллийг Оростой хуваалцахгүй гэдгээ мэдэгдсэн. Харин өнгөрсөн есдүгээр сард В.Путин уг гэрээг дахин нэг жилээр сунгахад бэлэн байгаагаа мэдэгдсэн боловч Д.Трамп саяхан “New York Times” сонинд өгсөн ярилцлагадаа "Хугацаа нь дуусвал дуусна л биз” гэсэн хатуу мэдэгдэл хийсэн юм.

   Хятадын оролцоотой шинэ хэлэлцээр байгуулах боломжтой юу?

   АНУ-ын сөрөг хүчний намууд New START-ийн хугацаа дуусвал “Golden Dome” (Сансрын пуужингийн довтолгооноос хамгаалах систем) зэрэг цөмийн давуу талыг олж авах боломж болгон ашиглах уриалга гаргаж байна. Конгрессын судалгааны албаны (CRS) саяхны тайланд батлан ​​хамгаалах шинжээч Аня Финк "Гэрээг сунгах нь АНУ-д стратегийн хувьд ашигтай эсэх талаар санал зөрөлдөөнтэй байна" гэж мэдэгджээ. Тэрбээр 50 жилийн настай цөмийн зэвсэг хураах гэрээ нь АНУ-ын цэргийн хүчийг нэмэгдүүлэхэд саад болсон гэж үзэж байна. Зөвлөлтийн үеийн цөмийн хэлэлцээрийн гишүүн асан Николай Соков "Шинэ хэлэлцээр байхгүй тохиолдолд хоёр тал хамгийн муу хувилбарын дагуу ажиллахаас өөр аргагүй болно" гэж мэдэгджээ. Харин АНУ шинэ хэлэлцээрт Хятад улсыг хамруулах ёстой гэж үзэж байна. Тус улсын Батлан ​​​​хамгаалах яам саяхан тайландаа "Хятадын цөмийн цэнэгт хошууны зэвсгийн нөөц 2030 он гэхэд мянгаас давна. Тус улс Монголын хилийн ойролцоо 100 гаруй “Dongfeng-31 ICBM” байрлуулсан байх магадлалтай" гэжээ. Д.Трамп мөн дээрх сонинд өгсөн ярилцлагадаа Хятадын оролцоог шууд дурдсан бөгөөд "Бид илүү сайн хэлэлцээр хийх болно. Хятад, Орос, АНУ аль болох цөмийн зэвсгээс ангижрахыг эрмэлзэх нь зүйтэй" гэжээ. Харин ОХУ улс  дэлхийн цөмийн гүрнүүд болох Франц, Их Британийг шинэ хэлэлцээрт оруулах ёстой гэж үзэж байна.

   Дэлхийн цөмийн өрсөлдөөн үүсэх магадлал

   Хэрэв Америк-Оросын цөмийн хяналтын систем нуран унах юм бол зөвхөн энэ хоёр том гүрэн төдийгүй Хятад, Их Британи, Франц зэрэг албан ёсны цөмийн зэвсэгтэй орнууд, мөн Хойд Солонгос зэрэг албан бус орнууд цөмийн зэвсгийн уралдаанд оролцох магадлалтай. Саяхан ОХУ-ын ерөнхийлөгч асан Дмитрий Медведев "Хэрэв New START гэрээний хугацаа дуусвал цөмийн зэвсэгтэй орнуудын тоо нэмэгдэнэ. Зарим орнууд цөмийн зэвсэгтэй байх нь хамгийн оновчтой сонголт гэж үзэх болно" гэжээ. Хэрэв ийм байдал үүсвэл Солонгосын хойгийн аюулгүй байдалд шууд нөлөөлөх нь гарцаагүй. БНСУ-АНУ-ын холбоон дээр суурилсан цөмийн хөгжлийг багтаасан "Б төлөвлөгөө" зэрэг стратегийн бэлтгэл ажлыг яаралтай хийх шаардлагатай гэдгийг мэргэжилтнүүд онцолжээ.